Ostatecznie dla należycie zorganizowanego umysłu śmierć to tylko początek nowej wielkiej przygody.

 

"8 Historyk młodszego pokolenia stwierdza, że państwo podziemne stanowiło „integralną część państwa polskiego, miało swój podziemny parlament (w ostatecznej formie Rady Jedności Narodowej), aparat władzy cywilnej (sieć delegatur od Głównego Delegata i jego aparatu po delegatury powiatowe, tworzące zawiązki administracji państwowej), rozbudowany system szkolnictwa na różnych szczeblach (od powszechnego do wyższego), system podziemnego sądownictwa, rozbudowaną poligrafię, a przede wszystkim najważniejszy w walce z okupantem atrybut - siłę zbrojną".9 Podstawowymi strukturami państwa podziemnego były Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa oraz Delegatura Rządu na Kraj. AK na przestrzeni minionych lat poświęcono wiele prac, ukazujących poszczególne służby i okręgi, a wiedzę o tej największej organizacji podziemnej w polskiej historii dopełniła w 1990 obszerna monogra- 7 Polski ruch oporu 1939-1945, red. Bogdan Kobuszewski, Piotr Matusak, Tadeusz Rawski, Warszawa 1988. 8 Stanisław Salmonowicz, Polskie państwo podziemne, Warszawa 1994, s. 18-19. 9 Marek Ney-Krwawicz, Komenda Główna Armii Krajowej 1939-1945, Warszawa 1990, s. 8; por. tenże, Armia Krajowa, Warszawa 1993; tenże, Komendanci Armii Krajowej, Warszawa 1992. I I 34 35 J Andrzej Friszke fia Marka Ney-Krwawicza o Komendzie Głównej AK. Zbadanie Delegatury okazało się daleko trudniejsze ze względu na niedostatki bazy źródłowej. W ciągu kilku powojennych dziesięcioleci historycy krajowi, a także emigracyjni, poświęcali tej strukturze konspiracji cywilnej nie dość uwagi, nie zebrano nawet wyczerpujących relacji od jej uczestników, a oni sami publikowali relacje i wspomnienia znacznie rzadziej niż żołnierze i oficerowie AK. Obecnie nie ma już możliwości wyczerpującego zbadania wielu aspektów jej działalności, a także niemałych fragmentów struktury organizacyjnej, choć historycy młodego pokolenia czynią takie wysiłki i osiągają godne uwagi rezultaty.10 Swego rodzaju podsumowanie dotychczasowej wiedzy, ale też uzupełnienie jej o nowe szczegóły i skorygowanie wielu błędów utrwalonych w literaturze, przyniósł Ilustrowany przewodnik po Polsce Podziemnej 1939-1945 Andrzeja K. Kunerta, wydany w roku 1996. Kulminacją wysiłku organizacyjnego podziemia i największą bitwą stoczoną przez AK było Powstanie Warszawskie rozpoczęte 1 sierpnia 1944 roku. O ocenę jego celowości od 1945 toczyły się ostre spory, zarówno w kraju, jak na emigracji. Istniał nurt obrony czynu powstańczego jako manifestacji polskiej woli do niepodległości, a zarazem ostatniej szansy jej uratowania, oraz nurt potępienia Powstania jako - pozbawionego szans na sukces zbrojny i polityczny - gestu kosztującego życie około 200 tysięcy ludzi i zniszczenie stolicy kraju. W budowanym przez władze PRL obrazie propagandowym Powstanie było aktem politycznie antyradzieckim, nieuprawnioną próbą przejęcia władzy przez „reakcję" związaną z rządem w Londynie, a zatem niepotrzebną i kosztowną „awanturą", co wszakże nie wykluczało uznania indywidualnego bohaterstwa szeregowych żołnierzy AK, walczących przez dwa miesiące z Niemcami. Antypowstaniowa retoryka władz PRL miała ten skutek, że dla wielu Polaków stawianie pytania o celowość Powstania było swego rodzaju wspieraniem komunistycznej i anty-akowskiej propagandy. Toteż po 1989 roku nurt krytyczny niemal zanikł. Opublikowane, zwłaszcza w rocznicę Powstania, prace na ogół podnosiły wielkość czynu powstańczego, ukazywały rozległość struk- 10 Waldemar Grabowski, Delegatura Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj, Warszawa 1995; Grzegorz Ostasz, Krakowska Okręgowa Delegatura Rządu na Kraj 1941--1945, Rzeszów 1996. Por. też Jerzy Paśnik, Status prawny Delegata Rządu na Kraj, Warszawa-Toruń 1991; Grzegorz Górski, Ustrój Polskiego Państwa Podziemnego 1939--1944: studium historyczno-prawne, Lublin 1995. 36 Polska i Polacy w II wojnie światowej w polskiej historiografii tur wojskowych i cywilnych powstania, a także jego znaczenie dla podtrzymania patriotycznej świadomości narodu, zagrożonej już bezpośrednio przez sowiecki totalitaryzm." Chociaż o Powstaniu i jego różnych aspektach przed rokiem 1989 napisano wiele, to jednak opublikowanie w kraju całościowych syntez o podobnym przesłaniu było możliwe dopiero po odzyskaniu suwerenności. W latach osiemdziesiątych rozwinęły się badania nad polską myślą polityczną w XX wieku, w tym nad koncepcjami i wizjami okresu wojny. Ich wynikiem jest m.in. opublikowanie kilku tomów serii Polska myśl polityczna XIX i XX wieku pod redakcją Wojciecha Wrzesiń-skiego, który odegrał zasadniczą rolę w stymulowaniu tych badań.12 Uwolnienie się Polski od dominacji sowieckiej umożliwiło rozwinięcie badań nad tematami, które z zasady były niecenzuralne. Dotyczy to wielu aspektów stosunków polsko-sowieckich, represji podejmowanych przez ZSRR wobec obywateli polskich, a także działalności polskiego podziemia na terenach przedwojennych województw wschodnich. Szczególne zasługi dla badania tych tematów ma Instytut Studiów Politycznych PAN, który wydał kilka tomów dokumentów pozyskanych z archiwów sowieckich13, a także kilka 11 Powstanie Warszawskie z perspektywy półwiecza. Studia i materiały z sesji naukowej na Zamku Królewskim w Warszawie 14-15 czerwca 1994, Warszawa 1995; Andrzej K. Kunert, Rzeczpospolita walcząca. Powstanie Warszawskie 1944, Warszawa 1994; Powstanie Warszawskie. Służby w walce, red. Romuald Śreniawa-Szypiowski, Warszawa 1994; Janusz K. Zawodny, Powstanie Warszawskie w walce i dyplomacji, Warszawa 1994, książka była tłumaczeniem amerykańskiego wydania z 1978; Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego, red.Andrzej K. Kunert, t. 1-4, Warszawa 1997. Pod względem perspektywy spojrzenia i tonu ocen książki te kontynuują nurt, którego najważniejszymi dziełami były w poprzednim dziesięcioleciu wydane na emigracji prace Władysława Bartoszewskiego, Dni walczącej stolicy. Kronika Powstania Warszawskiego, Londyn 1984 i Tadeusza Żenczykow-skiego, Samotny bój Warszawy, Paryż 1985. 12 Por. też Bronisław Pasierb, Polska myśl polityczna okresu II wojny światowej wobec Niemiec, Poznań 1990; Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji 1939--1944, oprać. Kazimierz Przybysz, Warszawa 1992. 13 Katyń